Schiphol: na de ramp

All Included, Ravage 2005

De brand op Schiphol-Oost schokte Nederland. Het uitzetcentrum kwam voor het eerst sinds de opening in april 2004 uitgebreid in het nieuws. Vanuit verschillende hoeken kwam er protest. Het is nu anderhalve maand later. Heeft de brand ook iets 'opgeleverd'?

Het is 27 oktober en het uitzetcentrum op Schiphol-Oost staat in brand. Je hoort het en schrikt. De brand is afschuwelijk, de elf doden onvoorstelbaar. Maar je bent niet verbaasd, ergens wist je al dat het uitzetbeleid tot dodelijke slachtoffers zou leiden. Ergens was dit moment onvermijdelijk, het moment waarop Nederland met de realiteit van het uitzetbeleid geconfronteerd zou worden.

Commotie

Nadat de nieuwe vreemdelingenwet in 2001 in werking trad, was meteen duidelijk dat een grote groep vluchtelingen nog wachtte op een uitspraak in hun procedure. In de zomer van 2003 kondigde minister Verdonk aan een nota te schrijven over de terugkeer van deze 26.000 vluchtelingen. Vanaf dat moment begon de roep om een generaal pardon voor deze inmiddels bekende groep aan te zwellen.
Het plan de 26.000 uit te zetten maakte veel los in Nederland. Veel mensen trokken zich het lot aan van deze groep asielzoekers, die al lang in Nederland verbleef. Op scholen, in kerken en buurten waar zij onderdeel van uitmaakten, werd geprotesteerd. De kranten stonden vol van verhalen over vluchtelingengezinnen en lokale initiatieven die genomen werden om hen hier te houden. Zelfs in het buitenland reageerde men geschokt, de BBC sprak bijvoorbeeld over 'de grootste deportatie sinds de Tweede Wereldoorlog'.

Platform 'Van Harte Pardon' werd opgericht en manifesteerde zich zowel op lokaal niveau als met een landelijke organisatie. Organisaties uit het hele land die zich bezig houden met vluchtelingen verenigden zich. Er was een grote demonstratie tegen deportaties van Keer het Tij op 10 april 2003. Verschillende organisaties trokken met de buscampagne 'Zonder pardon op straat' door het land. Er was een protestmars, schoolkinderen gingen naar Den Haag, waken werden gehouden. De Aktivistenschool hield door heel het land trainingen in het voorkomen van uitzettingen door middel van geweldloze directe actie.
In februari 2004 werd duidelijk dat een generaal pardon er definitief niet zou komen. De terugkeernota, het masterplan van Verdonk om de 26.000 asielzoekers via vertrek- en uitzetcentra uit Nederland te verwijderen, werd aangenomen en in plaats van een generaal pardon werd benadrukt dat Verdonk de discretionaire bevoegdheid had schrijnende gevallen alsnog een verblijfsvergunning te verlenen. Het protest had niet mogen baten.

Nieuwe coalities

De aandacht in de media en de actiebereidheid van mensen die de dreigende uitzetting van (een deel van) de 26.000 opriep, waren indrukwekkend en hoopgevend. De onlogische en schokkende beslissing van Verdonk om mensen die een deel geworden zijn van de Nederlandse samenleving weg te sturen, zorgde ervoor dat nieuwe coalities gevormd werden en mensen die nog nooit actie gevoerd hadden de straat opgingen. Degenen die al langer met vluchtelingen werkten, konden dit niet over hun kant laten gaan en lieten luid en duidelijk van zich horen.

Tegelijkertijd was het protest inhoudelijk zeer beperkt. Alle acties en aandacht concentreerden zich op het geven van een verblijfsvergunning om humanitaire redenen aan deze specifieke groep. Slechts zelden werd gevraagd om een werkelijke verandering in het Vreemdelingenbeleid. De nieuwe Vreemdelingenwet, nog restrictiever dan de oude, bleef bijvoorbeeld buiten schot. Het bleef eenone issue beweging, wat natuurlijk ook een bewuste keuze was. Het is jammer dat algemene kritiek op het uiterst strikte migratiebeleid niet aan bod kwam en waarschijnlijk zelfs niet door iedereen gedeeld wordt.
Ook bleek het moeilijk om de aandacht voor een onderwerp langer vast te houden: hoewel sommigen tot op de dag van vandaag doorvechten, viel veel van het protest toch weg toen bleek dat de strijd om het generaal pardon verloren was. Het werd weer stil.
En hoe zit het nu met de 26.000? Volgens de laatste gegevens zijn inmiddels 16.000 dossiers afgehandeld. Hiervan hebben 7.100 personen alsnog een verblijfsvergunning gekregen, 2.900 personen vetrokken 'vrijwillig' en 440 personen zijn gedwongen uitgezet. De overige 5.440 zijn met onbekende bestemming, 'mob', vertrokken. Het ministerie gaat er tegen beter weten in vanuit dat deze mensen zelfstandig zijn teruggekeerd.

Een zeer klein percentage van deze mensen is waarschijnlijk inderdaad vertrokken. Zij kozen ervoor geen gebruik te maken van de stigmatiserende terugkeerregeling. Het is echter zeker dat het grootste deel nog illegaal in Nederland verblijft, onder andere in de noodopvang. Die melden dat zo'n 80 procent van hun bewoners gerekend kan worden tot de 26.000. Het harde beleid dat Verdonk willens en wetens wilde doorvoeren, kan dus niet erg 'succesvol' genoemd worden.

Deportatiebajessen

Al jaren vinden uitzettingen van 'illegale vreemdelingen' plaats. In 2003 begon Nederland echter met het ontwikkelen van een meer professionele 'uitzetmachine', waarin de uitzetcentra een belangrijke rol spelen. In juni 2003 werd het eerste uitzetcentrum geopend, op Rotterdam Airport Zestienhoven. Het uitzetcentrum op Schiphol-Oost werd in april 2004 in gebruik genomen.
De uitzetcentra zijn bedoeld voor het opsluiten en uitzetten van 'eenvoudig uitzetbare' uitgeprocedeerde asielzoekers en 'illegalen'. De grote capaciteit van de uitzetcentra maakt het ook mogelijk grotere groepen 'illegalen' die bij razzia's in de grote steden en de tuinbouw werden opgepakt, direct uit te zetten.

De twee bajesboten in Rotterdam gingen open in september 2004 en januari 2005. Op de boten, met een capaciteit van 769 personen, worden mensen opgesloten die niet direct uitzetbaar zijn, bijvoorbeeld omdat zij geen geldige reisdocumenten hebben of omdat getwijfeld wordt aan iemands identiteit. Met de komst van de uitzetcentra en de bajesboten is opnieuw een stap gezet richting een nog onmenselijkere behandeling van mensen zonder papieren in dit land.
Zowel in de uitzetcentra als op de bajesboten is het regime uiterst sober in vergelijking met gevangenissen voor veroordeelden. Bij de opening van de eerste bajesboot vermeldde Donner trots dat detentie op de boot 30 procent goedkoper is dan in reguliere gevangenissen. De locaties werden allemaal zo snel en goedkoop mogelijk in elkaar gezet. De bouwer van Schiphol, Pegu Projects & Engineering, meldt nog steeds trots op zijn website: 'Dit plan kenmerkt zich door de snelheid waarmee het tot stand is gekomen dankzij het I.F.D.D. Bouwsysteem. Door de keuze van prefab units liepen planontwikkeling en uitvoering praktisch gelijk op'.
Sinds de opening van de uitzetcentra zijn al duizenden mensen gedeporteerd. Toch kan de overheid niet pretenderen dat haar beleid succesvol is. Meer dan 50 procent van de mensen belanden na maanden en maanden in vreemdelingendetentie gewoon weer op straat.

Acties

De laatste jaren is er sporadisch gedemonstreerd tegen de uitzetcentra, de bajesboten en het vertrekcentrum in het Groningse Ter Apel. Deze protesten waren duidelijk een reactie op de verharding van het uitzetbeleid. Zij waren niet alleen gericht tegen de locaties waar ze plaatsvonden, maar hadden een algemener karakter.
Demonstranten bekritiseerden het huidige vreemdelingenbeleid en pleitten voor een open samenleving en open grenzen. De acties en protesten werden door de politie kennelijk als zeer bedreigend ervaren; de betogers kregen keer op keer te maken met een disproportionele repressie.

Enkele acties van de afgelopen twee jaar op een rijtje: 27 Juni 2003, demonstratie bij opening uitzetcentrum Zestienhoven; 21 maart 2004, demonstratie bij uitzetcentrum Zestienhoven, verhinderd door politie; 29 maart 2004, bezetting van uitzetcentrum Schiphol-Oost, toen nog in aanbouw; 25 april 2004, lawaaidemo bij uitzetcentrum Zestienhoven; 4 juli 2004, protest bij toekomstige locatie van vertrekcentrum Ter Apel; 2 april 2005, protest bij Bajesboten op Europese actiedag; 5 juni 2005, protest bij vertrekcentrum Ter Apel, georganiseerd door de 'bewoners'… En al die tijd zijn er waken geweest, zijn gevangenen bezocht en bleven mensen praktische ondersteuning bieden aan geïllegaliseerden.

Na de ramp

Schiphol werd april 2004 geopend, de brand woedde anderhalf jaar later. In die tijd heeft het uitzetcentrum nog nooit zoveel (media)aandacht gehad als nu. Verschillende organisaties en groepen uitten plotseling hun verontwaardiging en in de media verschenen verhalen die al langer bekend waren, maar slechts zelden werden gehoord.
Vanuit Den Haag werd vanaf het eerste moment zeer lauw gereageerd. Al meteen werd duidelijk dat de ministers Donner en Verdonk geen politieke verantwoordelijkheid zouden nemen voor de dood van de elf personen die door hen onschuldig vast waren gezet. De onderzoeken zijn nog niet afgerond, maar het valt niet meer te verwachten dat er nog politieke koppen zullen rollen.

Uit boosheid over de ramp én de manier waarop de regering hiermee omging, ontstonden weer allerlei initiatieven: Marion Bloem gaat Verdonk en Donner aanklagen voor 'dood door schuld' en XminY houdt een postkaartenactie. Er vonden een lawaaiacties voor de overlevenden plaats en er liggen voorstellen voor een nieuwe bezoekgroep voor het detentiecentrum.
Overal in het land werden er kritische spandoeken, voornamelijk gericht tegen Verdonk en haar beleid, en 'Reisbureau Rita' posters opgehangen. Door het 'merkwaardige' optreden van de politie in verschillende steden verschoof de aandacht echter van een aanklacht over Schiphol naar de vrijheid van meningsuiting. Die moet natuurlijk verdedigd worden, maar door de commotie leek het wel of de spandoeken hun oorspronkelijke functie verloren.
Je zou kunnen zeggen dat een ramp kansen biedt aan een protestbeweging, de brand op Schiphol is wat dat betreft geen uitzondering. Ineens wordt er gesproken over de 'gevangenis' op Schiphol en worden nadelen die je altijd al hebt genoemd breed uitgemeten in de pers. 'Illegalen' krijgen een gezicht en soms spreekt men in het nieuws zelfs van elf 'mensen' die zijn omgekomen.

Wat nu?

Maar er zijn ook uitdagingen. Hoe zorg je dat het nieuws niet te eenzijdig is en ook jouw verhaal gehoord wordt? Ook dit keer dreigt de verontwaardiging slechts te leiden tot een 'veiliger' uitzetcentrum, eventueel met verblijfsvergunningen voor enkele overlevenden. Échte alternatieven voor het huidige migratiebeleid komen niet aan bod. Mensen mobiliseren vlak na de brand was eenvoudig, iedereen wilde wat doen. Men reageert. Maar hoe ga je verder als de media weer zwijgt? Hoe ga je verder als blijkt dat de uitzettingen gewoon doorgaan?

En wat te doen als Justitie gewoon verder bouwt? In opdracht van het ministerie bouwt Ursem Bouwgroep BV op dit moment twee nieuwe detentieboten. Een persvoorlichter van Justitie meldt desgevraagd dat deze boten geheel naar wens van Justitie gebouwd worden. Het zijn dus geen bestaande boten die aangepast worden, zoals in Rotterdam. Ook wordt bevestigd dat de boten bedoeld zijn voor vreemdelingenbewaring.
Dordrecht, Krimpen aan de IJssel en Zaanstad zijn benaderd door Justitie voor het aanmeren van een bajesboot in hun gemeente. De gemeente Dordrecht heeft reeds besloten een verbouwde 'asielboot' op haar wateren toe te staan. Zaanstad en Krimpen hebben nog geen beslissing genomen. De gemeente Zaanstad en de lokale politieke partijen zeggen overigens niet te weten dat het om vreemdelingendetentie gaat.

Het beveiligingsbureau Securicor is nog steeds bezig met het werven van 'toezichthouders' voor de nieuwe boten, ondanks alle commotie ontstaan na de brand op Schiphol en de aandacht voor het nauwelijks opgeleide personeel van Securicor dat er werkte. Met de kinderlijke leus'alle hens aan dek' en een plaatje van een hypocriet matrozenpet op hun website (inmiddels verwijderd!) bieden zij deze banen aan voor klantgerichte en vriendelijke medewerkers. Zelfs voor Schiphol worden nog medewerkers gevraagd...

Zand

De gemeente Haarlemmermeer probeert op dit moment het uitzetcentrum Schiphol-Oost te sluiten. 'Geweldig', is misschien je eerste reactie, dat was immers de eis die tijdens de bezetting van het uitzetcentrum ooit gesteld werd: niet open, maar slopen. En inderdaad zou een eventuele sluiting van het complex een strop zijn voor Justitie. Maar aan de andere kant zou er niets veranderen: de uitzettingen gaan sowieso door en de gevangen worden gewoon elders ondergebracht. En dat er elf doden voor nodig zijn geweest om Schiphol eventueel te sluiten, dat blijft onverteerbaar.
Hoewel de strijd om de 26.000 asielzoekers aanvankelijk verloren leek, blijkt anderhalf jaar later dat het Verdonk en Donner slechts gelukt is een klein percentage van hen uit te zetten. Actief verzet van vluchtelingen en geïllegaliseerden zelf en de acties en demonstraties van hun medestanders zijn niet voor niets geweest. Het uitzetbeleid ligt onder vuur. Hoewel de regering nog niet heeft opgegeven, moeten zij hun beleid steeds vaker verdedigen. Steeds weer strooien mensen zand in de machine, ook als de media niet meer geïnteresseerd is, ook als de hype van de ramp voorbij is bekoeld. Geen mens is illegaal.