Migrant door EU gestopt in Afrika

NRC, 8 november 2008
Mark Schenkel


Afrikanen die over zee naar Europa willen migreren, worden tegenwoordig al in Afrika tegengehouden en gedetineerd. Dit gebeurt met behulp van Europese patrouilleschepen en helikopters en financiële en logistieke middelen. Nederland is, als EU-lidstaat, medeverantwoordelijk voor dit beleid. Daarmee schendt Nederland mensenrechten, zeggen asielrechtexperts en migratiedeskundigen vandaag in NRC Handelsblad. (lees verder)

Geluk zoeken verboden
Fort Europa begint al in Afrika

NRC, 8 november 2008
Mark Schenkel

Afrikaanse landen houden migranten tegen op last van Europa. Ontwikkelingsgeld wordt als smeergeld gebruikt.

Een politiek vluchteling uit Niger stapt in Mauretanië in een bootje met bestemming Canarische Eilanden. Nog in de Mauretaanse wateren onderschept een kustwachtschip van de Spaanse Guardia Civil het bootje en zet de opvarenden terug aan land. Weg asielaanvraag op de Canarische Eilanden. In plaats van een bestaan in Europa wacht de vluchteling nu een verblijf in een Mauretaans detentiecentrum. En mogelijk uitzetting naar Niger. Het land dat de persoon in kwestie juist was ontvlucht.

De afgelopen twee jaar heeft de Europese Unie duizenden Afrikanen ervan weerhouden de oversteek naar de Canarische Eilanden te maken. Zij werden al in West-Afrika tegengehouden door patrouilleschepen en helikopters uit Spanje. Dat land heeft twee jaar geleden samenwerkingsakkoorden gesloten om te kunnen opereren in de kustgebieden van Senegal, Mauretanië en de Kaapverdische Eilanden. Buiten het zicht van de Europese media werden onderschepte migranten terug aan wal gezet, opgesloten, en vaak zonder vorm van proces de grens overgezet. Dit beleid van willekeurige arrestaties en collectieve uitzettingen heeft geleid tot de schending van fundamentele rechten van migranten, zo constateerde Amnesty International in juli.

De omstreden Spaanse anti-immigratietactiek wordt mede mogelijk gemaakt door de Europese Unie, dus ook door Nederland. Spanje krijgt voor zijn vooruitgeschoven grenscontroles gemeenschapsgeld uit Brussel en logistieke en materiële steun van Frontex, het Europees agentschap dat in 2005 is opgericht om de gemeenschappelijke buitengrenzen te bewaken. Sommige detentiecentra op Afrikaanse bodem zijn gebouwd met Europees geld.

Fort Europa begint anno 2008 dus al in Afrika. Het systeem van preventieve patrouilles roept fundamentele vragen op: hoe verhoudt dit systeem zich tot het principe van staatssoevereiniteit? Welke rechtsorde is van toepassing? En wie controleert en beslist of de wet wordt nageleefd?

De kustbewaking in West-Afrika werd gelanceerd in reactie op de recordhoeveelheid van 31.000 bootmigranten die in 2006 de Canarische Eilanden bereikte. Patrouilles in Europese en internationale wateren, zoals tot dan toe gebruikelijk, bleken van beperkt nut. Onderschepte migranten mogen niet teruggestuurd worden. Zij hebben recht op toegang tot toelatingsprocedures. Verreweg de meeste migranten kunnen vervolgens blijven. Uitgeprocedeerde migranten mogen niet tot in lengte van dagen worden vastgehouden. Afrikaanse landen weigeren vaak uitgeprocedeerde migranten op te nemen van wie de nationaliteit niet vastgesteld kan worden. Vandaar dat de bootmigranten in de regel hun identiteitspapieren vergeten mee te nemen. Eenmaal op vrije voeten kunnen zij in het Europa zonder binnengrenzen verder trekken naar Parijs of Amsterdam.

De Europese Unie heeft hierop een even simpele als doeltreffende antwoord gevonden: de migrant wordt al tegengehouden in Afrika. Toegang tot een toelatingsprocedure wordt hem zo ontzegd.

Europese landen willen het contact tussen migranten en hun rechtsordes voorkomen, zodat de hele vraag over migrantenrechten niet aan orde komt, zegt Thomas Spijkerboer, hoogleraar Migratierecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Een soort verdwijntruc.

Sinds de invoering van de nieuwe grenscontroles is de stroom migranten naar de Canarische Eilanden met tweederde afgenomen. Vorig jaar arriveerden 12.000 migranten, dit jaar tot dusverre circa 10.000. Frontex verklaart dat het de afgelopen twee jaar zeker 9.400 migranten heeft weerhouden te vertrekken. Wij redden levens, zegt de directeur van Frontex, de Fin Ilkka Laitinen.

Steeds meer critici zien dat anders. Een gevarieerd gezelschap - van Nederlandse juristen, onderzoekers en mensenrechtenorganisaties, Duitse politieke partijen en het Britse Hogerhuis - spreekt van mensenrechtenschendingen, moreel laakbaar handelen en ondoorzichtige politieke besluitvorming. Ernstige beschuldigingen, die indirect ook Nederland treffen.

Met de patrouilles bij West-Afrika wordt verhinderd dat iemand asiel aanvraagt in Europa en dus überhaupt als vluchteling erkend kan worden, zegt Maarten den Heijer, asielrechtdeskundige aan de Universiteit Leiden. Je ontneemt vluchtelingen hun rechten.

De meeste migranten zijn gelukszoekers. Zij vertrekken om economische redenen. Maar tussen de 12.000 migranten die vorig jaar de Canarische Eilanden bereikten, zaten volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR ook 500 mensen die asiel aanvroegen. Het is dus logisch, zegt Den Heijer, dat tussen de migranten die al in Afrika uit zee worden geplukt, ook
vluchtelingen zitten. Een asielzoeker heeft het recht om de schriftelijke beoordeling van zijn aanvraag af te wachten en eventueel beroep aan te tekenen. Een woordvoerder van UNHCR: Ik zie niet hoe je dat in korte tijd op zee kunt doen.

Frontex zegt dat de feitelijke aanhoudingen verricht worden door Senegalese of Mauretaanse officieren die meevaren op de Europese patrouilleschepen. Europa pakt dus zelf geen mensen op, wil het agentschap maar zeggen. Den Heijer: Dat is een geforceerd argument natuurlijk, bedoeld om verantwoordelijkheid te omzeilen. Iedereen ziet dat die aanhoudingen niet verricht kunnen worden zonder de Europese inzet.

Bovendien moeten we niet vergeten dat emigreren een mensenrecht is, zegt Henk van Houtum van het Nijmegen Centre for Border Research, onderdeel van de Radboud Universiteit. De migranten, zegt Van Houtum, worden gecriminaliseerd voordat ze een overtreding hebben begaan.

Hein de Haas, migratiedeskundige aan de universiteit van Oxford, relativeert het argument van Frontex-directeur Laitinen, dat wie niet aan de illegale oversteek kan beginnen, ook niet kan sterven. Migratiestromen verschuiven keer op keer in reactie op aangescherpte controles, zegt De Haas. De routes worden alleen maar langer en gevaarlijker.

Amnesty International stelde vast dat duizenden migranten die vanuit Mauretanië naar de Canarische Eilanden wilden varen, gearresteerd zijn en vervolgens de grens overgezet naar Mali of Senegal zonder enig recht om in beroep te gaan bij een juridische autoriteit. In Europa heeft een uitgeprocedeerde recht op een individuele behandeling van zijn of haar zaak. Collectieve uitzettingen van uitgeprocedeerde asielzoekers zijn verboden. Amnesty noemt de collectieve uitzettingen in Mauretanië het perverse gevolg van intense druk uitgeoefend door de EU en Spanje in het bijzonder.

Hoogleraar Spijkerboer: Europa legt het lot van personen die in Europa in potentie de vluchtelingenstatus zouden krijgen, willens en wetens in handen van staten met een beroerde reputatie op het gebied van mensenrechten. Dat is verwerpelijk.

Nederland stelde in maart een fregat beschikbaar aan Frontex. Het agentschap inventariseert welke EU-lidstaten schepen, vliegtuigen of helikopters beschikbaar stellen. Het vraagt dit materieel op als de lidstaten in de immigratiefrontlinie - Spanje, Italië, Malta - het materiaal daadwerkelijk nodig hebben. Den Haag laat zich zo van zijn solidaire, Europese kant zien. Maar Den Haag stelt een voorwaarde: het Nederlandse fregat mag niet actief zijn in de territoriale wateren van derde landen, ofwel niet-EU-landen. Nederland wil voorkomen dat het straks opereert in juridische schemersituaties, zegt een woordvoerder van Justitie.

Van Houtum van het Nijmegen Centre for Border Research: Den Haag erkent dus dat de grensbewaking bij West-Afrika niet op een dusdanig niveau is, dat het hieraan durft mee te doen. Maar ondertussen is Nederland wel betrokken bij Frontex, dat precies díe schemerige grensbewaking coördineert.

Europa overlegt inmiddels met Libië om soortgelijke patrouilles in Libische wateren te beginnen. Italië ontvangt ieder jaar duizenden migranten die zijn overgestoken vanuit Libië. Door de kustpatrouilles in West-Afrika lijken veel migranten nu hun route naar Libië te verleggen. Samenwerking met Libië op het terrein van immigratie is zeer omstreden. Van Houtum noemt het volstrekt onacceptabel. Tripoli heeft nooit het VN-vluchtelingenverdrag ondertekend.

Van Houtum vindt dat Nederland iedere steun aan Frontex moet opschorten totdat er harde garanties zijn voor het respecteren van mensenrechten. Hij zegt dat het bureau zich lijkt te ontwikkelen tot een Europese grenspolitie, zonder dat daar voldoende democratische controlemechanismen tegenoverstaan. Frontex hoeft geen verantwoording af te leggen aan de nationale parlementen. Het is slechts verplicht het Europees Parlement te informeren. Duitse politieke partijen, waaronder de regeringspartij SPD, zeiden eerder dit jaar dat Duitsland zijn samenwerking met Frontex moet heroverwegen.

Europese lidstaten verzekeren zich van Afrikaanse medewerking door hulpgeld en diplomatieke betrekkingen afhankelijk te maken van de bereidheid migratie te stoppen. Ontwikkelingsgeld wordt gebruikt als smeergeld, zegt Henk van Houtum. Het is neokolonialisme.

De Spaanse kustcontroles in West Afrika zijn onderdeel van het in 2006 gelanceerde Plan Afrika. Madrid opende nieuwe diplomatieke vertegenwoordigingen in landen als Mali, Niger, Guinee en Gambia, waar veel migranten vandaan komen. Guinee en Gambia kregen miljoenen voor het versterken van hun grensbewaking. De belangrijkste Europese partner in het tegengaan van migratie is Senegal. Zo ontving de regering 20 miljoen euro om de werkeloosheid onder jongeren aan te pakken. Daarnaast mochten vierduizend Senegalezen tijdelijk aan de slag in Spanje, bijvoorbeeld als seizoensarbeiders in de tomatenpluk.

In ruil daarvoor beloofde Senegal bootmigranten en andere illegalen terug op te nemen. Deze maand opende de Europese Unie haar eerste informatiecentrum over migratie op Afrikaanse bodem, in de Malinese hoofdstad Bamako. Het centrum is bedoeld om migratiestromen beter te structuren, aldus de EU. Er zijn plannen om het project uit te breiden naar andere West-Afrikaanse landen.

Iedereen ziet dat aanhoudingen niet verricht kunnen worden zonder de Europese inzet Migratiestromen verschuiven keer op keer in reactie op aangescherpte controles

Foto-onderschrift: Senegalese politie speurt op het strand naar migranten. De voertuigen zijn door het Europese agentschap Frontex beschikbaar gesteld De Senegalese politie werkt samen met het Europese agentschap Frontex om te voorkomen dat Afrikaanse migranten naar de Canarische eilanden varen Europese Unie blokkeert zeeroutes vam migranten uit Afrika


Geen boef, toch gepakt

In Mauretanië

NRC, 8 november 2008

Pauline Bax

Als de politie me ziet, word ik weer de grens overgezet. Nouadhibou is doorgangshaven en eindpunt tegelijk. De laatste keer dat pastoor Jerôme een migrant begroef, was vier maanden geleden. De jongens die de zeereis niet overleefden, liggen in de achtertuin van zijn pastorie, achter een muur, onder een grauwe plak cement die de bleke zon weerkaatst. Vaak kent hij de doden die geïdentificeerd moeten worden. Soms ook niet. Dan gaan ze naar de moslimbegraafplaats. Pastoor Jerôme, zelf uit Nigeria, wil daar nog wel eens half-serieus mee dreigen. Als iemand vertelt dat hij vertrekt met een gammele vissersboot, zeg ik: Ik heb geen ruimte meer, hoor. Als je verdrinkt, leg ik je bij de moslims.
Toch, als er iemand is in Nouadhibou die de avonturiers steunt, dan is het wel pastoor Jerôme. Mauretanië is honderd procent islamitisch: bijna alle christenen die er wonen zijn buitenlanders. Zo komt het dat de uit de koloniale tijd stammende katholieke missie een trefpunt is geworden voor migranten uit alle windstreken: Nigerianen, Kameroenezen, Ivorianen, Malinezen, Gambianen. Dus als er weer eens iemand wordt gedeporteerd, is pastoor Jerôme altijd de eerste die het weet. Gisteren nog belde een Nigeriaan die vaak klusjes voor mij doet. Hij was zomaar opgepakt, naar het politiebureau gebracht, ondervraagd en hup de bus in, naar de Senegalese grens. De pastoor stuurde meteen geld voor een buskaartje. Hij is alweer onderweg terug.
De havenstad Nouadhibou is een stipje op de kaart van de immense zandvlakte die Mauretanië heet. Pas drie jaar geleden haalde een asfaltweg de stad uit zijn isolement. Nouadhibou is gebouwd door migranten, vreemdelingen, buitenstaanders. Vanuit de woestijn kwamen de nomaden, vanuit het buitenland de gastarbeiders.
Sommigen komen omdat in Nouadhibou altijd werk is: in de visserij, in de huishouding, in de haven. Anderen komen omdat ze naar Europa willen. De Canarische Eilanden liggen 800 kilometer verderop. Een zeereis van vijf dagen. Als het meezit. Nouadhibou is eindpunt en doorgangshaven tegelijk. De toestroom van Afrikanen die hun hoop op Europa hebben gevestigd, leidde in 2006 tot de komst van een andere, opmerkelijke groep vreemdelingen: de Spaanse guardia civil. Dat jaar verplaatste de grens tussen Afrika en Europa zich naar Mauretanië. In ruil voor ontwikkelingshulp mag Spanje met boten en helikopters langs de kust patrouilleren en uit zee geviste migranten terugzetten op Mauretaanse bodem. Daar worden ze overhandigd aan de Mauretaanse politie, opgesloten in een met Spaans geld ingericht detentiecentrum en zo snel mogelijk gedeporteerd.
Het detentiecentrum werd begin 2006 geopend in een oud schoolgebouw, niet ver van de katholieke missie, op een kale zandvlakte omringd door een heg van prikkeldraad. Een kruising tussen een opvangcentrum en een gevangenis. Guantánamo heet het in de volksmond. Een officiële naam heeft het niet. Evenmin is duidelijk onder wiens  verantwoordelijkheid het valt. De verhoren door de Mauretaanse politie zijn rudimentair. Het eten wordt verzorgd door het Spaanse Rode Kruis. Zodra er genoeg gelukszoekers onderschept zijn, worden ze in bussen geladen en richting Mali of Senegal gereden.
In totaal zaten vorig jaar 3.527 zogenoemde clandestiene migranten voor korte of langere tijd vast in Guantanamo. Een kwalijke ontwikkeling, vinden tegenstanders. Zoals de Mauretaanse advocaat Youssouf Niane, die meewerkte aan een rapport dat Amnesty International over de behandeling van migranten schreef. De migranten kunnen niet clandestien zijn, zegt Niane. Er is in Mauretanië geen wet die emigratie verbiedt. Het is niet verboden om naar Europa te gaan. Het is prima om mensenlevens te redden en te voorkomen dat migranten verkommeren op zee. Maar dat zou op zijn minst gedaan kunnen worden met inachtneming van de mensenrechten. Dit zijn mensen die werk zoeken, die geld willen verdienen, omdat dat in hun eigen land niet kan. Het zijn geen criminelen, ze vormen geen bedreiging voor de publieke orde. De buitenlanders in Nouadhibou merken dat de Mauretaanse politie steeds harder optreedt. De gastvrijheid, de tolerantie, de gemoedelijkheid zijn minder geworden, zegt de Nigeriaan Cyprien Okeke. Niet alleen de migranten op de vissersboten kunnen opgesloten worden, ook buitenlanders die hun droom allang hebben laten varen om in Europa opnieuw te beginnen.
Cyprien Okeke kwam acht jaar geleden naar Nouadhibou. Ik heb een paspoort, verblijfsvergunning, rijbewijs, alles, zegt hij trots. Mijn papieren zijn allemaal in orde. In zijn bakkerij had hij drie mensen in dienst toen hij vorig jaar oktober gearresteerd werd. Hij werd overgebracht naar de hoofdstad, waar de politie hem na twee weken in de cel op de bus zette en bij de grens met Senegal achterliet.
Ze zeiden dat ik een mensensmokkelaar was, zegt Okeke. Dat zeggen ze tegen alle Nigerianen. Ik dacht dat het een grapje was, tot ze me opsloten in een cel met drugsgebruikers en criminelen. Ze hadden geen enkel bewijs. Toen ik terugkwam, was er ingebroken in mijn bakkerij. Al mijn apparatuur is gestolen. Ik moet weer van voren af aan beginnen.
Okeke wil verhaal halen bij de Spaanse consul. Op het politiebureau zeiden ze dat het bevel voor mijn arrestatie afkomstig was van de Canarische Eilanden. Maar bij het Spaanse consulaat zeiden ze: je moet niet bij ons zijn, ga maar naar de Mauretaanse politie.
Sinds de oprichting van Frontex, het agentschap van de Europese Unie dat de Europese buitengrenzen moet bewaken, worden migranten in toenemende mate gecriminaliseerd, constateert de Franse sociologe Jocelyne Streiff. De politie op de Canarische Eilanden brieft de namen die zij uit verhoren krijgt meteen door aan collegas in Mauretanië. Die pakt vervolgens mensen op zonder spoor van bewijs. Streiff schrijft in haar meest recente onderzoek: De verplichting om onderscheid te maken tussen legale en illegale migranten, puur en alleen op basis van hun intenties, brengt een grote mate van willekeur met zich mee. Niemand kan zeggen of de Malinees die al enkele jaren schoonmaker is, niet op de volgende boot richting Europa zal zitten. En wie zegt dat de avonturier die vastberaden is naar Europa te gaan, niet een winkeltje opzet dat hem jarenlang of voor altijd in Nouadhibou zal houden?
De antropologe komt al jaren in de dorre havenstad. Tot Guantánamo openging, werden migranten nooit lastiggevallen, vertelt ze. Nu worden er heuse razzias gehouden. Dat heeft alles met Frontex te maken. Migratie is hier nooit een issue geweest, zelfs niet tijdens de presidentsverkiezingen vorig jaar. Maar in de lokale kranten zie je dat het een thema begint te worden en dat dezelfde bewoordingen, dezelfde termen worden gebruikt die in Spanje en Frankrijk gangbaar zijn. Een taal die migranten in een slecht daglicht stelt.
Fort Europa zet in Afrika kwaad bloed. Tijdens een debatmiddag in de katholieke missie wordt duidelijk hoe hoog de woede en frustratie jegens de blanken kan oplopen. Een groepje Franse hulpverleners dat uitleg komt geven over het Europese migratiebeleid, wordt al snel de mond gesnoerd door een zaal vol jonge Afrikanen die allemaal een duit in het zakje doen. Een rasta die zich voorstelt als Mamadou, nationaliteit: Afrikaan krijgt een donderend applaus. Een minderheid verdedigt het standpunt dat Afrikanen zichzelf moeten helpen en ophouden rijke landen overal de schuld van te geven. Een meerderheid maakt zich boos: over westerse steun aan Afrikaanse dictators, vreemdelingenhaat in Europa, neokolonialisme. Jullie in het westen, is de teneur, zijn hypocriet en racistisch.
In een verlaten, winderige zijstraat ergens in het centrum van Nouadhibou legt Seydou uit waar die woede vandaan komt. Alleen zijn ogen zijn zichtbaar. Een wikkeldoek beschermt zijn gezicht tegen opstuivend zand en herkenning. Als de politie me ziet, word ik weer de grens overgezet. Seydou is Malinees, broodmager, dakloos en platzak. Tot drie keer toe heeft hij geprobeerd de Canarische Eilanden te bereiken. Zijn twee broers in Spanje stuurden hem het geld. De laatste keer pakte de politie hem op nog voordat hij aan boord van een vissersboot kon stappen, op het strand. Twee dagen zat hij in Guantánamo voordat hij in Senegal werd gedumpt. Het detentiecentrum was onprettig, maar niet erger dan een Mauretaans politiebureau, zegt Seydou. Je wordt 24 uur per dag in de gaten gehouden, maar je krijgt er tenminste te eten. Dat is meer dan je in een Mauretaanse cel kunt verwachten. Waar het om gaat, zegt Seydou, is dat Afrikaanse jongeren onmogelijk legaal in Europa aan de slag kunnen. Ik zie vaak blanken hier. Zij hebben geen visumproblemen. Maar als wij een visum willen voor een Europees land, maken we geen kans. Het enige wat ik wil, is werk dat me genoeg oplevert om iets opzij te zetten en voor mijn ouders te zorgen. Denk je dat ik een illegaal wil zijn? Natuurlijk niet. Maar jullie dwingen me ertoe.