Spreek Ahmed Issa vrij van Schipholbrand

Volkskrant Forum, 12 augustus 2009 (en Parool, Meningen, 11 augustus 2009 onder titel 'Lessen trekken uit Schipholbrand')
Jo van der Spek en Vincent de Jong

De overheid moet haar eigen rol onderzoeken in de Schipholbrand en Ahmed Issa mag niet fungeren als zondebok, vinden Jo van der Spek en Vincent de Jong.

Het Amsterdamse Hof behandelt deze week het hoger beroep tegen Ahmed Issa, de man die de Schipholbrand zou hebben veroorzaakt. In de avond van 26 oktober 2005 ging het alarm af in Blok K van uitzetcomplex Schiphol-Oost. Vuur en rook namen het leven van elf ongedocumenteerde migranten die waren opgesloten en overgeleverd aan de zorg van de overheid. Nederland haalde het wereldnieuws. Hoe kon een gevangenisbrand in een beschaafd land tot zoveel doden en gewonden leiden?

Onderzoeksrapport

De Onderzoeksraad voor de Veiligheid van Pieter van Vollenhoven concludeerde een jaar na de brand dat er ‘geen of minder doden’ te betreuren waren geweest als de overheid haar eigen regels had nageleefd. De ministers Donner van Justitie en Dekker van VROM traden af. Verdonk (Vreemdelingenbeleid) bleef aan, zij redde haar gezicht door de overlevenden vlak voor het verschijnen van het Onderzoeksrapport een verblijfsvergunning op medische gronden te geven.

Door het aftreden van Donner en Dekker probeerde de regering haar verantwoordingsplicht te ontlopen. Het kabinet weigerde aanvankelijk de conclusies van Van Vollenhoven over te nemen. Donner was als minister van Justitie al bijna vier jaar verantwoordelijk voor de bouw van detentiecomplexen. Samen met Rita Verdonk voerde hij een overspannen beleid om de samenleving van ongewenste vreemdelingen te ontdoen. Door de brand en door het werk van de Onderzoeksraad stond vast dat dit beleid tot vergaande nalatigheid had geleid. Pas na zware druk van de Tweede Kamer erkende de regering op 25 oktober 2006 haar falen.

Trauma's

Direct na de brand zijn de overlevenden overgebracht naar de Bajesboot in Rotterdam en Kamp Zeist. Pas in september 2006 kregen 39 van de 74 de zekerheid dat zij in Nederland konden blijven. Zolang de uitzetting boven hun hoofd hing, was het volgens hun psychiaters onmogelijk de trauma's van de overlevenden adequaat te behandelen.

De meesten van de ongeveer 300 mensen die tijdens de brand in Schiphol-Oost verbleven, zijn direct het land uitgezet en daardoor onvindbaar gemaakt. In januari van dit jaar is Miloud Fritass nog uitgezet naar Marokko. Fritass overleefde de brand in blok K, cel 1. Hij was erkend slachtoffer en kreeg 10.000 euro schadevergoeding. Hij leed nog steeds aan het posttraumatisch stress-syndroom. Daar moest hij dan maar in Marokko van genezen, vonden de rechters en de staatssecretaris van Justitie.
Een onbekend aantal overlevenden, onder wie enige tientallen Surinamers, leeft nog ondergedoken en illegaal in Nederland. Alleen de overlevenden uit het brandende blok K en het aanpalende blok J worden door Justitie beschouwd als overlevenden met recht op een voorwaardelijke verblijfsvergunning, om te genezen.

Zondebok

Er is één uitzondering gemaakt. Ahmed Issa is nog steeds ongewenst vreemdeling. Maar omdat hij ook verdachte is, mag hij het land niet verlaten. Voor hem is de rol van zondebok gereserveerd. Want justitie had de schuldige al snel gevonden. Ahmed Issa in Blok K, cel 11 raakte als eerste gewond en verkeerde negen dagen in coma. Toen hij bijkwam, werd hij meteen hard ondervraagd. Hij bekende dat hij een shagje had gerookt en weggegooid voor hij in slaap viel. Tot november 2006 zat hij in de cel, en de meeste tijd in isolatie.

In 2007 werd Ahmed Issa tot drie jaar cel veroordeeld wegens voorwaardelijke opzet: door het weggooien van een brandend shagje had hij welbewust het risico genomen dat er brand kon ontstaan met rampzalige gevolgen. Datzelfde jaar besloot de Hoge Raad dat de verantwoordelijke ministers niet vervolgd konden worden. Ook tegen de directie en de bewakers is geen strafrechtelijke vervolging ingesteld. Hoewel er ‘heel veel zaken niet op orde waren’, zou er onvoldoende basis zijn om te vervolgen. En zo dreigt de verantwoordelijkheid voor de brand, maar ook voor het beleid dat tot de brand kon leiden, in de doofpot te verdwijnen.

Onmenselijke behandeling

Eind 2008 heeft het Europese Hof voor de Mensenrechten de aanklacht van het Comité Rechtsherstel tegen Donner en Verdonk wegens wrede en onmenselijke behandeling wel ontvankelijk verklaard. Niet voor het eerst moet Nederland zich voor zijn vreemdelingenbeleid voor dit Hof verantwoorden. Blijkbaar schiet de rechtspraak in Nederland hier tekort.

De overheid schuift de verantwoordelijkheid voor de brand van zich af, wat schrijnend is voor de overlevenden, de slachtoffers en hun nabestaanden. En de politiek zwijgt. De overlevenden en nabestaanden hebben nog steeds het nakijken. Het is veelzeggend dat een flink aantal van hen solidair is met Ahmed Isa. Eén van hen zei: ‘Als Ahmed Isa schuldig is, dan zijn we allemaal schuldig.’ In Blok K zaten namelijk alle rokers bij elkaar.

Wijs

Wij zeggen: overheid, word wijs, onderzoek uw eigen rol en beleid. Waar leidt het toe als je ten koste van alles ongewenste migranten berooft van hun vrijheid en veiligheid. Tot het gerechtshof zeggen wij: kijk naar de wanverhouding tussen de vervolging van Ahmed Issa en het wegkomen van alle andere betrokkenen. Voor de overlevenden is deze rechtszaak een beproeving, voor Nederland de laatste kans hun vertrouwen in de rechtsstaat te herstellen.

Concreet betekent dit: vrijspraak voor Ahmed Issa en erkenning, genoegdoening en zorg voor alle overlevenden en nabestaanden van de brand. Daarmee krijgen zij een eerlijke kans hun leven weer op te pakken.

Jo van der Spek, directeur van de Stichting Migrant to Migrant, en Vincent de Jong van actiegroep All Included zijn de initiatiefnemers van de campagne Free Ahmed Issa.