De politie shopt naar believen in straf- en vreemdelingenrecht
Vorige maand deed de politie een inval in café Het Vervolg in Amsterdam Zuidoost. Deze week keurde de Raad van State de actie goed. Maar was die nu gericht tegen criminelen of tegen illegalen?
Vier mannen zitten om half twee s nachts op 16 juni aan een tafeltje in Grand Café Het Vervolg in Amsterdam Zuidoost. Naast hun tafel staat een wijnkoeler met een fles. Schaterlachend toasten de mannen met elkaar. Op het podium staat Maleke, een in Nigeria beroemde cabaretier. In rap pidgin english maakt hij de ene na de andere grap. De mannen gaan zo op in de show van hun humoristische landgenoot dat ze de agenten die naast hun tafel staan niet opmerken. Wat drinken jullie? vraagt een van hen en wijst naar de koeler. Champagne, wil je ook een glas? grapt een van de mannen. Maar de humor is plotseling uit de lucht.
Alles gaat heel snel. Tientallen agenten komen het café binnen, buiten omsingelen arrestantenbusjes, politiewagens en politie te paard het gebouw. Blaffende herdershonden springen tegen de ruiten op, twee ambulances, een groep MEers en rechercheurs van het Bureau Zware Criminaliteit voegen zich bij de omsingeling. Er zijn ongeveer tachtig agenten aanwezig. De straten rondom Het Vervolg worden afgezet, de deuren gaan op slot. Buiten en binnen worden grote lichten aangezet. Een agent neemt plaats op het podium en kondigt aan dat iedereen hier moet blijven om zijn identiteitsbewijs te tonen. Van de bovenverdieping worden mensen gehaald, iedereen moet in het gedeelte voor de bar staan, in het zicht van de politie.
Mensen met een Nederlandse identiteit moeten naar voren komen, zegt de agent. Bij de uitgang is ondertussen een provisorisch loket opgesteld, met apparatuur om identiteitsdocumenten te controleren.
De actie wordt uitgevoerd omdat er vermoedens zijn dat het café een verzamelplaats is voor criminele illegale vreemdelingen, zo staat in Engels en Nederlands te lezen op een rondgedeeld foldertje. Achter het podium, dat op het terras is gebouwd, is een plons te horen. Twee feestgangers zwemmen onopgemerkt hun vrijheid tegemoet. Om acht uur in de ochtend zijn alle 250 aanwezigen gecheckt. 111 van hen worden gearresteerd en overgebracht naar een detentiecentrum, 67 zitten na een week nog vast in vreemdelingenbewaring.
Afgelopen maandag veegde de Raad van State, het hoogste rechtscollege op het gebied van vreemdelingenrecht, alle hoop op vrijlating van deze mensen van tafel. De gedetineerde vreemdelingen zijn rechtmatig vastgezet, oordeelde de Raad. Het rechtscollege maakte een eind aan de onduidelijkheid die was ontstaan nadat de rechtbank in Amsterdam op 3 juli had besloten dat de arrestaties onrechtmatig waren. Volgens de Amsterdamse rechtbank was er onvoldoende bewijs voor de wettelijke grondslag van de inval: het vermoeden van illegaal verblijf. Rechtbanken in Utrecht en Den Haag besloten echter dat het wel mocht. Staatssecretaris voor vreemdelingenzaken, Nebahat Albayrak, tekende bij de Raad van State hoger beroep aan tegen de Amsterdamse uitspraak. Vooruitlopend op de uitspraak van de Raad van State werd afgelopen donderdag al een aantal Nigerianen teruggestuurd, de rest zal snel volgen, meldt Justitie.
Advocaat Willem de Vries, die verschillende West-Afrikaanse cliënten bijstaat, reageert gelaten: De laatste paar jaren zie je een trend in de uitspraken van de Raad van State waarbij de bevoegdheden van de vreemdelingenpolitie zijn opgerekt. Een verdenking van strafbare feiten is voldoende aanleiding om een dergelijke grootscheepse vreemdelingenrechtelijke actie - de grootste ooit in Amsterdam - te houden. Criminele feiten vormen de aanleiding, maar de vreemdelingenwet wordt ingezet. Het onderscheid tussen straf,- en vreemdelingenrecht is troebel geworden. Wie het voor het zeggen heeft, is allang niet meer duidelijk.
Hoewel de Raad van State het laatste woord heeft gesproken wat het recht betreft, blijven vele vragen over de inval, die de codenaam Phantom kreeg, onbeantwoord en ligt het politieoptreden van allerlei kanten onder vuur. De burgemeester zegt niet te zijn ingelicht over de actie, gemeenteraadsleden spreken over een razzia, de politie heeft het over grootschalige internetfraude, drugshandel, mensenhandel en prostitutie, en de Nigeriaanse gemeenschap maakt melding van gewelddadig en racistisch optreden van de politie. Wat was er precies aan de hand in Het Vervolg? En welke gevolgen heeft de uitspraak van de Raad van State voor het opsporingsbeleid van de politie? Is de illegalenjacht, zoals enkele gemeenteraadsleden de actie karakteriseerden, nu geopend?
Volgens het persbericht van de politie was het doel van de actie: zoveel mogelijk West-Afrikaansen staande te houden die overlast veroorzaken en de openbare orde verstoren en/of criminele activiteiten plegen. Het Vervolg kwam onder de aandacht van de politie omdat zogenoemde 419-criminelen daar feestvierden met champagne en andere dure dranken. 419, ook wel advance fee fraud genoemd, verwijst naar het artikel in de Nigeriaanse strafwet dat oplichting verbiedt. Het begrip heeft sinds enkele jaren wereldwijd betekenis gekregen. Sinds 2001 zijn er volgens de politie criminele netwerken in Nederland actief die op grote schaal e-mails versturen aan argeloze internetgebruikers in andere landen waarin misleidende, maar financieel zeer interessante aanbiedingen worden gedaan. De misleiding varieert van de melding dat men een prijs heeft gewonnen, tot advocaten die een erfenis aanbieden. Volgens Frank Engelsman van onderzoeksorganisatie Ultrascan worden wereldwijd grote aantallen mensen en bedrijven per jaar slachtoffer van 419. In 2005 leden Nederlandse bedrijven naar schatting 70 miljoen dollar schade als gevolg van de oplichting. Via nep-websites worden ze bijvoorbeeld verleid tot het betalen van voorschotten voor leveranties van goederen en diensten. Volgens de politie was de inval in het Grand Café een uitvloeisel van een lopend rechercheonderzoek naar georganiseerde criminaliteit - waaronder internetfraude, drugshandel en prostitutie - onder de West-Afrikaanse gemeenschap. Uit de politieonderzoeken Presto en Macro zou blijken dat criminele illegale Nigerianen die zich bezighouden met xtc, fraude en oplichting, Het Vervolg zouden bezoeken, zo meldt een informant aan de Criminele Inlichtingendienst van de politie. Wanneer en hoelang de criminele illegale Nigerianen zich daar ophouden of hoe de informant tot deze conclusie kwam, staat niet in het verslag. Wel wordt in dezelfde context de eigenaar van Het Vervolg, Pierre Heuft, genoemd. Die zou op de hoogte zijn van de activiteiten. Heuft zou samenwerken met een Nigeriaan genaamd Smith die ervoor zorgt, dat er veel Nigerianen naar het café komen. Daarnaast was er een anonieme melding van een persoon die stelde dat Nigerianen voor duizenden euros champagne en andere dure dranken nuttigden in Het Vervolg. Ook was er een Botswaan gearresteerd omdat hij vervalst geld uitgaf. Elders in de Bijlmer werden veertien vreemdelingen zonder geldige verblijfspapieren gearresteerd vanwege internetfraude. Een anonieme tipgever stuurde de politie een lijst met namen, woonplaatsen en telefoonnummers van fraudeurs. Het feit dat de Nigeriaanse artiest Osuofia die avond zou optreden, versterkte het vermoeden dat 419-criminelen die avond aanwezig zouden zijn. Osuofia is een zeer populaire Nollywood acteur en zanger en werd beroemd en berucht vanwege zijn liedje I go chop your dollar. Een lofzang op de 419-boeven zeggen sommigen. Een satire vergelijkbaar met de strapatsen van Borat, beweren anderen.
Pierre Heuft, eigenaar van het Vervolg, ontkent de aantijgingen van de politie. Hij heeft een prettige zakelijke samenwerking met Smith. Er werden en worden nog steeds Afrikaanse avonden gehouden, de Kameroense gemeenschap organiseerde een feest, er vond een missverkiezing voor de Oegandese gemeenschap plaats. Jammer dat de politie van tevoren geen informatie heeft ingewonnen bij mij, ik had ze kunnen laten zien dat hier niets aan de hand is. Zo is mijn omzet niet duizenden euros hoger in vergelijking met andere feestjes. Dus waar blijven die duizenden euros die de Nigerianen zouden spenderen? Of hier 419-ers komen weet ik niet. De politie mag van mij meteen alle oplichters oppakken en beboeten, ik heb zelf de man die vals geld uitgaf aangegeven bij de politie. Maar waarom moeten ze zoveel onschuldige feestgangers lastig vallen?
Smith reageert verbaasd: Feestjes organiseren, dat is toch niet crimineel? Ik ken die criminelen niet, maar ik ondervraag niet bij elke aanwezige of hij wat op hun kerfstok heeft. Misschien bezoeken ze ook wel horecagelegenheden op het Leidseplein of Rembrandtplein. Feestganger Peter is boos: De boodschap aan de Afrikaanse gemeenschap is: you are nobody, jullie hebben geen rechten.
In een kantoortje op de Bijlmerdreef verzamelen zich op een zaterdagmiddag mensen van de Afrikaanse gemeenschap om hun plannen te bespreken. Waarom werd een gezellig feestje verstoord en worden onschuldige mensen als criminelen behandeld? vraagt Visat Lagu, een Nigeriaan die werd gearresteerd en na tien dagen werd vrijgelaten toen bleek dat hij onder het Generaal Pardon viel. De Sierra-Leoonse zangeres Morisadatu verzorgde het voorprogramma: We zaten als sardientjes in een blik en moesten uren blijven staan, niemand mocht zelfs naar de wc. Er waren astmapatiënten aanwezig die flauw vielen. Buiten werd een man gebeten door een hond.
Morisadatu zag hoe zes agenten Maleke arresteerden. Maleke had een geldig Schengenvisum, alleen hij had het niet bij zich. De politie wilde dat hij een bord met nummer onder zijn hoofd vast zou houden voor een foto. Hij zei: ik ben geen crimineel, dus ik hoef ook niet als een boef op de foto. Daarop sleurden zes agenten hem geboeid een busje in.
Terwijl elke aanwezige Afrikaan werd ondervraagd, gecheckt en in de helft van de gevallen werd gearresteerd, mochten blanke mensen doorlopen, zegt Alexandra Janssen: Mensen met een Nederlandse nationaliteit moesten naar voren komen. Ik meldde me bij een politieagent en zei dat ik mijn papieren thuis had laten liggen. Maakt niet uit, u kunt gaan, werd me gezegd. Daarop werd ik boos. Ik zei dat ze racistisch bezig waren. Mevrouw, wees blij dat u mag gaan. En nu moven, zeiden ze tegen me.
In de Amsterdamse gemeenteraad heerst verwarring over Phantom. De actie gaat in tegen een belofte van de burgemeester in oktober 2006 dat er in Amsterdam niet op illegalen zou worden gejaagd. Er was onrust in de gemeenteraad ontstaan nadat Cohen als landelijk voorzitter van de regionale korpsbeheerders een prestatieconvenant had getekend met het ministerie van Binnenlandse Zaken. In het contract stond de verplichting voor de vreemdelingenpolitie om in het jaar 2007 11.883 illegalen op te pakken. Amsterdam zou het quotum van 2000 per jaar moeten halen. Wij gaan niet meedoen aan het verstrekken van premies voor het arresteren van illegale vreemdelingen, stelde Groenlinks gemeenteraadslid Judith Sargentini toentertijd en zij kreeg een motie die dat bevestigde, aangenomen. Cohen beloofde de raad dat er in Amsterdam nooit jacht gemaakt zou worden op illegalen alleen omdat ze illegaal zijn.
Direct na de inval op 16 juni haastte Cohen zich te verontschuldigen: Ik was er niet van op de hoogte en dat moet niet nog eens gebeuren. Hij kondigde aan onderzoek te gaan doen naar de actie en naar de vraag of de vreemdelingenwet wel de aangewezen rechtsbasis was. Lokaal televisienetwerk AT5 was wel van tevoren over de op handen zijnde inval ingelicht, alsook de politiedienst in Zuid-Oost. Ook de Raad voor Rechtsbijstand was ruim een week van tevoren ingelicht over de politieactie. Zij kreeg de opdracht voor rechtsbijstand te zorgen voor een groot aantal West-Afrikanen die opgepakt zouden worden. Volgens Cohen verviel zijn verantwoordelijkheid omdat de vreemdelingenwet werd toegepast. Dagblad Het Parool berichtte op 22 juni dat de toestemming voor de actie rechtstreeks bij de staatssecretaris van Justitie vandaan kwam. Een woordvoerder van Justitie ontkent echter dat dit het geval was. De burgemeester kan blijkbaar niet instaan voor zijn belofte niet op illegalen te jagen, concludeert Sargentini.
Cohen licht de actie toe in een ambtsbericht van 30 juli dat hij opstelde naar aanleiding van Kamervragen van Groenlinks Kamerlid Naima Azough. De vreemdelingenwet kan een belangrijk instrument zijn bij het tegenhouden van criminaliteit door illegalen. Het doel van de politieactie was het crimineel handelen van illegale vreemdelingen tegen te gaan. Van de gedetineerden bleken er drie personen verdacht te worden van fraude. Zevenendertig mensen bleken gelinkt te kunnen worden aan zeshonderd Meldingen Ongebruikelijke Transacties en drieëndertig bleken voor te komen in politiesystemen. De meldingen hebben betrekking op het overboeken van geld via geldwisselkantoren. Wat er wordt bedoeld met voorkomen in politiesystemen is niet nader toegelicht. Het heeft in ieder geval niet tot gevolg gehad dat de vreemdelingen door het Openbaar Ministerie worden vervolgd.
Het OM Amsterdam heeft maar acht mensen gedagvaard voor het gebruik van valse identiteitspapieren, en niemand voor internetfraude of andere criminele feiten. Onderzoeker Frank Engelsman van Ultrascan: Volgens mijn informatie waren er die avond vijf grote scammers aanwezig, alleen: zij hebben de Nederlandse nationaliteit en konden gaan.
Was er dan toch sprake van een illegalenjacht? In de gemeenteraad verklaarde politiecommissaris Schönfeld dat de strafrechtelijke onderzoeken naar de fraudeurs zeer arbeidsintensief en erg duur zijn. De actie diende als signaal dat criminaliteit niet getolereerd zou worden.
Naima Azough is niet overtuigd door het antwoord van de burgemeester: Wij willen vanzelfsprekend dat de overheid criminelen oppakt. Maar waarom beweert de politie internetfraude aan te pakken en daarom deze illegalen op te pakken, maar wordt er vervolgens niemand vervolgd voor fraude? Als het klopt dat scammers met de Nederlandse nationaliteit vrijuit gingen, dan is dat onacceptabel. De bijvangst van illegale vreemdelingen is zo hoofdvangst geworden, wat doet vermoeden dat de prestatiecontracten grote invloed hebben en dat er toch sprake is van een illegalenjacht. Het strafrecht en vreemdelingenrecht moeten niet door elkaar lopen. We hebben politiek draagvlak nodig om dit te veranderen. Ik ga er zeker nog een Kamerdebat over aanvragen.
Het is een legitieme vraag of het middel zijn doel niet voorbij schiet, zegt Eric van der Burg van de Amsterdamse VVD. Er is heel veel bijvangst. Als de politie de bewijsmiddelen niet rond krijgt, dan mogen zij de vreemdelingenwet inzetten, mits er zorgvuldig en netjes wordt gehandeld. Manon van der Garde, gemeenteraadslid voor de PvdA is het met hem eens: Het was onduidelijk wat de politie nu precies wilde. Maar de Raad van State heeft besloten dat de politie rechtmatig heeft gehandeld, dus dat vinden wij ook. Het is wel zo dat dergelijke acties gevoelig liggen in Zuidoost. Maar een illegalenjacht - dat doen we niet in Amsterdam.
Ook volgens Anton van Kalmthout, professor straf,- en vreemdelingenrecht aan de Universiteit van Tilburg wordt de vreemdelingenwet ingezet in strafrechtelijke onderzoeken en dat vindt hij zorgelijk. Het gevaar van misbruik van bevoegdheid ligt op de loer. Steeds vaker wordt er in geval van onvoldoende strafrechtelijk bewijs, en dus ook ontoereikende bevoegdheden van de politie, het vreemdelingenrecht ingezet om de zaak op te lossen. Dit ondermijnt de pijlers van onze rechtsstaat. Ook advocaat Marijke Hersman, die enkele gearresteerde West-Afrikanen bijstaat, ziet de ontwikkeling. Als vreemdelingen worden opgepakt vanwege een strafrechtelijke verdenking en vervolgens in vreemdelingenbewaring terechtkomen, dan mag de rechter de strafrechtelijke verdenking niet toetsen. Een goed systeem van checks and balances ontbreekt. De strafrechtelijke verdenking komt veelal pas maanden later, of helemaal nooit, bij een strafrechter. Maar als blijkt dat de strafrechtelijke aanhouding onrechtmatig was, dan toetst de vreemdelingenrechter het niet en dan blijft de vreemdeling in bewaring. Maar: je hoort op vrije voeten te komen als je ten onrechte bent aangehouden. De betrokken West-Afrikanen of Nigerianen worden door die zweem van verdenkingen gecriminaliseerd.
Onzin, oordeelt VVD-Tweede Kamerlid Fred Teeven, voormalig officier van Justitie. Niemand wordt volgens hem gecriminaliseerd, de wet wordt toegepast. Illegalen moeten worden uitgezet. De politie is bevoegd naar binnen gegaan, dat heeft Raad van State besloten. Nou, prima.
De politie mag van mij meteen alle oplichters oppakken, maar waarom moeten ze zoveel onschuldige feestgangers lastig vallen De inval in Grand Café Het Vervolg is een voortzetting van soortgelijke politieacties die sinds 1999 plaatsvinden in Amsterdam. Eerst waren er enkele BAR-acties, gericht op vreemdelingen uit Bulgarije, Albanië en Roemenie. Daarop volgden elf zogenoemde Spiritacties en als laatste vond Phantom plaats. Waarom burgemeester en korpsbeheerder Cohen niet op de hoogte is gesteld van Phantom, terwijl hij wel wist van alle voorgaande BAR en Spirit acties, blijft gissen. De acties hebben alle eenzelfde karakter; criminaliteit, overlast en openbare orde zijn de aanleiding, maar uiteindelijk wordt de vreemdelingenwet ingezet om illegale vreemdelingen op te pakken. Tijdens Spiritacties 1, 2 en 3 in 2002 en 2003 werden honderden vrouwen opgepakt op de Amsterdamse tippelzone. In de aanloop naar de door de gemeenteraad gewenste sluiting van de tippelzone werden enkele schoonveegacties gehouden waarbij de aanwezige prostituees opgepakt en vervolgens direct uitgezet werden in een gereedstaand vliegtuig. De aanleiding voor de actie was het voorkomen van vrouwenhandel; ontoelaatbaar volgens gemeente en politie wegens het mensonterende karakter voor de betrokken vrouwen. Het multidisciplinaire politieteam viel de tippelzone binnen met honden en gereedstaande arrestantenbusjes, op grond van het in de vreemdelingenwet geregelde vermoeden van illegaal verblijf. Vrouwenhandel leek niet langer een aandachtspunt. De gemeente verklaarde dat criminele illegale vreemdelingen op de tippelzone waren opgepakt en uitgezet. Cohen vond: Het uitzetten van prostituees is niet bedoeld om vrouwenhandel tegen te gaan. De belangrijkste reden is dat de vrouwen iets doen dat verboden is, namelijk werken zonder werkvergunning. Overigens bepaalde de Raad van State dat deze actie onzorgvuldig was verlopen. Veel vrouwen waren uitgezet zonder dat zij rechtsbijstand hadden gekregen.
|
